जलवायु तथा भू-विपद्को सामना गर्न क्षेत्रीय सहकार्य र प्रविधि उपयोग गरौँ : मन्त्री श्रेष्ठ

काठमाडौँ  । ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्री विराजभक्त श्रेष्ठले हिमाली क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनले सिर्जित जटिल विपद् न्यूनीकरणका लागि अन्तरिक्ष प्रविधि, तथ्याङ्क आदानप्रदान र क्षेत्रीय सहकार्यमा जोड दिएका छन् । संयुक्त राष्ट्रसंघीय एसिया तथा प्रशान्त क्षेत्रीय आर्थिक र सामाजिक आयोगद्वारा थाइल्याण्डको बैंककमा आयोजित एसिया तथा प्रशान्त क्षेत्रमा दिगो विकासका लागि अन्तरिक्ष अनुप्रयोगसम्बन्धी पाँचौँ मन्त्रीस्तरीय सम्मेलनको उद्घाटन सत्रलाई सम्बाेधन गर्दै मन्त्री श्रेष्ठले बुधबार यस्तो बताएका हुन् । 

सम्बोधनका क्रममा उनले हालै लङटाङ लिरुङमा हिमपहिरो तथा बूढीगण्डकी क्षेत्रमा पहिरोका कारण भएका ठूला विपद्, जनधनको क्षति र निर्माणाधीन जलविद्युत् आयोजनामा पुगेको असरबारे ध्यानाकर्षण गराए । द्रुत क्षति तथा आवश्यकता आकलनअनुसार विपद्को प्रभाव करिब २.७ अर्ब अमेरिकी डलर बराबर रहेको र पुनःनिर्माणका लागि करिब ४.८ अर्ब डलर आवश्यक पर्ने उनले जानकारी दिए ।

मन्त्री श्रेष्ठले बैङ्कक मन्त्रीस्तरीय घोषणापत्रको मस्यौदाको स्वागत गर्दै सन् २०२६ देखि २०३० सम्मको तेस्रो चरणमा उपग्रहबाट प्राप्त तथ्याङ्क साझेदारी, पूर्वसूचना प्रणाली र प्राविधिक सहयोगलाई सुदृढ बनाउन अपिल गरे । साथै, हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा नेपालको योगदान नगण्य (०.०१ प्रतिशत) रहे पनि सन् २०४५ सम्ममा शून्य कार्बन उत्सर्जन हासिल गर्ने र स्वच्छ ऊर्जा प्रणालीको रक्षा गर्ने नेपालको प्रतिबद्धता दोहोर्‍याए ।

सम्मेलनका अवसरमा विहीबार २९ अक्टोबरमा नेपाल र संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय ईएससीएपीको संयुक्त आयोजनामा 'सगरमाथादेखि सागरसम्म: भोटेकोशी-त्रिशूली विपद्का पाठहरू' विषयक क्षेत्रीय संवाद समेत सञ्चालन हुने पनि जानकारी गराउँदै सहभागी हुन सबैलाई आग्रह गरे ।

सम्बोधनको पूर्ण पाठ

नेपालको तर्फबाट यस सम्मेलनलाई सम्बोधन गर्न पाउँदा म अत्यन्तै सम्मानित महसुस गर्दछु। अन्तरिक्ष अनुप्रयोगहरूमा क्षेत्रीय सहयोगलाई सुदृढ बनाउन हामीलाई एकै ठाउँमा ल्याउनुभएकोमा म ESCAP र रोयल थाई सरकारलाई धन्यवाद दिन्छु।

नेपालका लागि यो छलफलको मानिसहरूको जीवनसँग प्रत्यक्ष र तत्काल सम्बन्ध छ । यसले हिमाली समुदायको सुरक्षा, जलस्रोतको दिगो उपयोग र वर्षौंसम्मको कडा परिश्रमबाट निर्माण भएको विकासको रक्षा गर्ने विषयसँग सरोकार राख्छ।

गत २६ अगस्टमा लङटाङ लिरुङको उच्च भागमा चट्टान र हिमनदीको बरफ फुटेर गयो । यसले भोटेकोशी र त्रिशूली नदीहरूमा पानी, बरफ र लेदोको भीषण बहाव ल्यायो। यस घटनामा १,४०० भन्दा बढी मानिसहरूले ज्यान गुमाए भने ५,००० भन्दा बढी अझै बेपत्ता छन् । बस्ती, सडक, पुल, सीमा नाका र जलविद्युत् आयोजनाहरू ध्वस्त भए। त्यसपछि ११ अक्टोबरमा बुढीगण्डकीमा पहिरोले नदी थुनिएर फुट्दा निर्माणाधीन एक प्रमुख जलविद्युत् आयोजनामा क्षति पुर्‍यायो ।

द्रुत क्षति तथा आवश्यकता आकलन (Rapid Damage and Need Assessment) ले विपद्को कुल प्रभाव करिब २.७ अर्ब अमेरिकी डलर बराबर रहेको र पुनःप्राप्ति तथा पुनर्मार्माणका लागि करिब ४.८ अर्ब डलर आवश्यक पर्ने अनुमान गरेको छ ।

यी घटनाहरूले हामीले सामना गरिरहेका जोखिमहरूको जटिलतालाई दर्शाउँछन् । सुक्खा हिमपहिरोले नदी थुनेर अस्थायी ताल बनाउन सक्छ र धेरै तल्लो तटीय क्षेत्रमा बाढी ल्याउन सक्छ । केवल वर्षाको पूर्वानुमानले मात्र यो सम्पूर्ण श्रृंखलालाई समेट्न सक्दैन । उच्च हिमालयमा उत्पन्न भएको विपद् केही घण्टामै सयौँ किलोमिटर टाढा, विभिन्न जिल्ला र सीमापारिसम्म पुग्न सक्छ। हाम्रा हिमालहरूको यो नयाँ यथार्थ हो ।

जलवायु परिवर्तनले हाम्रो संवेदनशील हिमाली पारिस्थितिकी प्रणालीमा निरन्तर दबाब सिर्जना गरिरहेको छ । प्रत्येक घटनाको विस्तृत वैज्ञानिक अनुसन्धान आवश्यक भए तापनि, अनुगमन र तयारीलाई प्रवर्द्धन गर्नुपर्ने आवश्यकता स्पष्ट छ ।

जकार्ता मन्त्रिस्तरीय घोषणापत्रले हाम्रो क्षेत्रलाई एउटा साझा दिशा दिएको छ: मजबुत साझेदारी, डिजिटल प्रविधिको अझ राम्रो प्रयोग, सुधारिएको डाटा व्यवस्थापन, र यी सूचनाहरू प्रयोग गर्ने मानिसहरूसँग नजिकको संलग्नता । भोटेकोशी विपद्को कारण पत्ता लगाउन तत्काल उपग्रहका तस्बिरहरू र प्राविधिक जानकारी उपलब्ध गराएकोमा म ESCAP लाई हार्दिक धन्यवाद दिन्छु । सहायताका लागि म मित्र राष्ट्रहरू, क्षेत्रीय संस्थाहरू र विकास साझेदारहरूलाई पनि धन्यवाद दिन्छु ।

ESCAP का प्रतिवेदनहरूमा उल्लेख गरिए अनुसार उपग्रहका तस्बिरहरू र विपद् सम्बन्धी जानकारी साझा गर्ने कार्य, असल अभ्यासहरू, तथा विपद् विश्लेषणका लागि SatGPT प्रयोग गर्ने तालिम सराहनीय छन् । यी उपलब्धिहरूले क्षेत्रीय प्रतिबद्धताहरू कसरी उपयोगी सेवामा परिणत हुन सक्छन् भन्ने देखाउँछन्। अब हामीले यसको पहुँच विस्तार गर्नुपर्छ र यिनको प्रयोगका लागि राष्ट्रिय क्षमता सुदृढ गर्नुपर्छ ।

नेपाल यस सम्मेलन समक्ष प्रस्तुत ब्याङ्कक मन्त्रिस्तरीय घोषणापत्रको मस्यौदाको स्वागत गर्दछ । यसले डाटा साझेदारी, अनुकूल प्रणाली, व्यावहारिक डिजिटल उपकरण र प्राविधिक सहायतामा दिएको जोडले सन् २०२६ देखि २०३० सम्मको तेस्रो चरणमा सहयोगलाई सुदृढ बनाउन सक्छ ।

सबैका लागि पूर्वसूचना (Early Warnings for All) र दुर्गम तथा हिमाली क्षेत्रमा स्याटेलाइट कनेक्टिभिटीका लागि यसको समर्थन नेपालका लागि विशेष सान्दर्भिक छ ।

हाम्रा लागि कार्यान्वयनको अर्थ हिमनदी, हिमताल र अस्थिर ढलानहरूको नियमित अनुगमन; माथिल्लो तटीय क्षेत्रका जोखिमबारे समयमै सूचना आदानप्रदान; र समुदायसम्म स्पष्ट मार्गनिर्देशनसहितका चेतावनीहरू पुग्नु हो ।

हामी क्षेत्रीय साझेदारहरूलाई उपग्रह अवलोकनलाई जमिनको मापन र स्थानीय ज्ञानसँग संयोजन गर्दै, शृङ्खलाबद्ध (cascading) हिमाली जोखिमहरूमा संयुक्त कार्यक्रमहरू विकास गर्न प्रोत्साहन गर्दछौँ । अन्तरिक्ष अनुप्रयोगहरूले सुरक्षित जलविद्युत् विकास, सिँचाइ आयोजना र जलाधार व्यवस्थापनलाई पनि मार्गदर्शन गर्न सक्छन् ।

नेपालको पूर्ण रूपमा स्वच्छ ऊर्जा प्रणालीलाई कायम राख्ने जलविद्युत् विकास, व्यापक ऊर्जा पूर्वाधार र लगानीको सुरक्षा तथा संरक्षण गर्न हामी पूर्ण रूपमा प्रतिबद्ध छौँ ।

नेपाल आफ्नो राष्ट्रिय अनुकूलन योजना (२०२१-२०५०), तेस्रो राष्ट्रिय निर्धारित योगदान (NDC), र सन् २०४५ सम्ममा शून्य कार्बन उत्सर्जन (net-zero) हासिल गर्ने लक्ष्यप्रति प्रतिबद्ध छ । विश्वव्यापी हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा हाम्रो नगण्य ०.०१ प्रतिशत योगदान भए तापनि, हामी स्वच्छ ऊर्जा, जलवायु उत्थानशीलता र व्यावहारिक क्षेत्रीय सहयोगका लागि प्रतिबद्ध छौँ ।

नेपाल बहु-जोखिम र जलवायु परिवर्तनका प्रभावहरू सम्बन्धी अनुसन्धान र सिकाइका लागि क्षेत्रीय केन्द्र (hub) को रूपमा सेवा गर्न तयार छ, साथै एसिया प्रशान्त क्षेत्रभरि बहु-जोखिम जोखिम न्यूनीकरण र व्यवस्थापनमा उत्तम अभ्यासहरू साझा गर्न चाहन्छ ।

नेपाल र UN ESCAP ले संयुक्त रूपमा भोलि २९ अक्टोबर बिहान १०:०० बजेदेखि दिउँसो १:०० बजेसम्म सम्मेलन कक्ष ४ मा "सगरमाथादेखि सागरसम्म: एसिया र प्रशान्त क्षेत्रमा शृङ्खलाबद्ध जोखिमहरू विरुद्ध उत्थानशीलता सुदृढ गर्न नेपालको भोटेकोशी-त्रिशूली विपद्का पाठहरू" शीर्षकमा क्षेत्रीय संवाद आयोजना गर्दैछन् । यस कार्यक्रमको उद्देश्य जलवायु, हिमनदी, भू-भौतिकीय र तटीय जोखिमहरू कसरी जोडिन्छन् र "हिमालदेखि समुद्रसम्म" क्षेत्र र सीमापारि विपद्हरू निम्त्याउँछन् भन्ने बुझाइमा सुधार ल्याउनु हो । यसले उपग्रह अवलोकन, भू-स्थानिक विश्लेषण, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) र युवा नेतृत्वको नवप्रवर्तनले विपद् तयारीलाई कसरी सुदृढ बनाउन सक्छ भन्ने कुरालाई उजागर गर्दै डाटा साझेदारी, अनुगमन, पूर्व चेतावनी र जोखिम-सूचित योजनामा क्षेत्रीय सहयोगलाई प्रवर्द्धन गर्नेछ ।

म सबै प्रतिनिधिमण्डलहरूलाई सहभागी हुन हार्दिक निमन्त्रणा गर्दछु ।

आउनुहोस्, ब्याङ्कक घोषणापत्रमार्फत जकार्ताको भावनालाई अगाडि बढाऔँ, जसले देशहरूलाई जोखिम बुझ्न, विकासको रक्षा गर्न र मानिसहरूको जीवन रक्षा गर्न मद्दत गर्नेछ ।

धन्यवाद ।