'सुपर एल निनो'को सम्भावित प्रभाव : जलवायु सङ्‌कट र नेपालको चुनौती

विश्वव्यापी जलवायु प्रणाली हाल तीव्र परिवर्तनको चरणमा प्रवेश गरिरहेको छ । प्रशान्त महासागरमा विकसित हुने एल निनो-दक्षिणी दोलन (El Niño–Southern Oscillation) प्रणाली पृथ्वीको मौसम र जलवायुमा प्रभाव पार्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्राकृतिक घटनामध्ये एक हो । 

हालका वैज्ञानिक अवलोकनहरूले प्रशान्त महासागरको तापक्रममा निरन्तर वृद्धि भइरहेको देखाएका छन्, जसले भविष्यमा शक्तिशाली एल निनो विकसित हुने सम्भावनालाई बलियो बनाएको छ । इतिहासमा सन् १८७७–७८, १९८२–८३, १९९७–९८ तथा २०१५–१६ का शक्तिशाली एल निनो घटनाहरूले विश्वव्यापी स्तरमा खडेरी, बाढी, भोकमरी तथा आर्थिक क्षति निम्त्याएका थिए । नेपाल जस्तो कृषि तथा मनसुनमा निर्भर राष्ट्रका लागि यस्ता घटनाहरूले खाद्य सुरक्षा, जलस्रोत व्यवस्थापन तथा विपद् जोखिममा गम्भीर चुनौती उत्पन्न गर्न सक्छन् ।

१. परिचय

पृथ्वीको जलवायु प्रणाली महासागर, वायुमण्डल, हिममण्डल तथा जैविक प्रणालीहरूको जटिल अन्तरक्रियाबाट संचालित हुन्छ । यिनै प्रक्रियाहरूमध्ये एल निनो-दक्षिणी दोलन (ENSO) विश्वव्यापी मौसम प्रणालीलाई प्रभावित गर्ने प्रमुख प्राकृतिक चक्र हो । ENSO का दुई प्रमुख चरणहरू हुन्छन्: 

क.  एल निनो (El Niño) – ENSO को तातो चरण (Warm Phase) 
ख. ला निना (La Niña) – ENSO को चिसो चरण (Cool Phase) ।

एल निनोको अवस्थामा प्रशान्त महासागरको मध्य तथा पूर्वी भागको समुद्री सतहको तापक्रम सामान्यभन्दा बढी हुन्छ । यसले विश्वव्यापी वायुमण्डलीय परिसंचरण प्रणालीमा परिवर्तन ल्याउँछ, जसका कारण विभिन्न क्षेत्रमा वर्षा, तापक्रम र आँधीबेहरीको स्वरूप परिवर्तन हुन सक्छ । जलवायु परिवर्तनका कारण विश्वव्यापी तापक्रम बढ्दै गएको वर्तमान अवस्थामा एल निनोको प्रभाव अझ जटिल र तीव्र बन्ने सम्भावना देखिएको छ ।

२. एल निनोको वैज्ञानिक आधार

सामान्य अवस्थामा व्यापारिक हावाहरू (Trade Winds) पूर्वबाट पश्चिमतर्फ बहन्छन् । यस प्रक्रियाले पश्चिमी प्रशान्त क्षेत्रमा तातो पानी जम्मा गराउँछ भने पूर्वी प्रशान्त क्षेत्र अपेक्षाकृत चिसो रहन्छ । जब व्यापारिक हावाहरू कमजोर हुन्छन्:
•    पश्चिमी प्रशान्तको तातो पानी पूर्वतर्फ सर्छ ।
•    समुद्री सतहको तापक्रम बढ्छ ।
•    वाकर परिसंचरण (Walker Circulation) कमजोर हुन्छ ।
•    विश्वव्यापी वर्षा प्रणालीमा परिवर्तन आउँछ ।

यदि समुद्री सतहको तापक्रम अत्यधिक बढेर सामान्यभन्दा २–३ डिग्री सेल्सियसभन्दा बढी पुग्छ भने त्यसलाई शक्तिशाली वा “सुपर एल निनो” मानिन्छ ।

३. इतिहासको सबैभन्दा विनाशकारी सुपर एल निनो : सन् १८७७–७८

जलवायु इतिहासमा सन् १८७७–७८ को एल निनो विशेष रूपमा उल्लेखनीय मानिन्छ । यस अवधिमा विश्वका विभिन्न भागहरूमा एकैसाथ चरम खडेरी, बाढी र खाद्य संकट उत्पन्न भएका थिए ।

दक्षिण एसियामा महाअनिकाल : भारत तथा दक्षिण एसियाका अन्य भागहरूमा मनसुन असफल हुँदा कृषि उत्पादनमा भारी गिरावट आयो । लाखौँ मानिस भोकमरीको शिकार भए । इतिहासकारहरूले यस अवधिलाई “The Great Famine” को नाम दिएका छन् ।

चीनमा खाद्य सङ्‌कट : उत्तरी चीनमा दीर्घकालीन खडेरीका कारण खेतीयोग्य जमिन बाँझो बन्यो । व्यापक खाद्य अभाव तथा महामारी फैलियो ।

ब्राजिल र अफ्रिकामा सङ्‌कट : ब्राजिलको उत्तरपूर्वी क्षेत्रमा ऐतिहासिक खडेरी देखियो भने अफ्रिकाका धेरै क्षेत्रमा खाद्य असुरक्षा र जनधनको ठूलो क्षति भयो ।

दक्षिण अमेरिकामा विनाशकारी बाढी : पेरु र इक्वेडरमा अत्यधिक वर्षा र बाढीले पूर्वाधार तथा कृषि क्षेत्रमा व्यापक क्षति पुर्‍यायो ।

४. जलवायु परिवर्तन र सुपर एल निनोबीचको सम्बन्ध

औद्योगिक क्रान्तिपछि वातावरणमा हरितगृह ग्यासहरूको मात्रा तीव्र रूपमा बढेको छ । कार्बन डाइअक्साइड (CO₂), मिथेन (CH₄) तथा नाइट्रस अक्साइड (N₂O) को वृद्धिले पृथ्वीको औसत तापक्रम बढाइरहेको छ। वैज्ञानिक अध्ययनहरूले महासागरहरूले विश्वव्यापी अतिरिक्त तापको करिब ९० प्रतिशतभन्दा बढी भाग अवशोषण गरिरहेको देखाएका छन् । यसले समुद्री तापक्रममा वृद्धि गराउँदै एल निनो जस्ता घटनाहरूलाई अझ प्रभावशाली बनाउन सक्ने सम्भावना बढाएको छ । जलवायु परिवर्तन र सुपर एल निनोको संयुक्त प्रभावले निम्न समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ :
•    अत्यधिक गर्मी
•    लामो खडेरी
•    असामान्य वर्षा
•    समुद्री पारिस्थितिकीय सङ्‌कट
•    खाद्य असुरक्षा
•    ऊर्जा सङ्‌कट

५. विश्वव्यापी सम्भावित प्रभावहरू

कृषि उत्पादनमा गिरावट : विश्वका प्रमुख खाद्यान्न उत्पादक क्षेत्रहरूमा वर्षा प्रणाली परिवर्तन हुँदा उत्पादन घट्न सक्छ । गहुँ, मकै, चामल तथा सोयाबिन उत्पादनमा असर पर्न सक्छ ।

जलस्रोतमा दबाब : नदी, ताल तथा जलाशयहरूको जलस्तर घट्न सक्छ । यसले खानेपानी तथा सिँचाइ प्रणालीमा असर पुर्‍याउन सक्छ ।

स्वास्थ्य क्षेत्रमा जोखिम : अत्यधिक गर्मी, प्रदूषण तथा महामारीजन्य रोगहरूको जोखिम बढ्न सक्छ ।

आर्थिक प्रभाव : विश्व बैंक तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूका अनुसार शक्तिशाली एल निनो घटनाहरूले विश्व अर्थतन्त्रमा अर्बौं डलर बराबरको क्षति पुर्‍याउन सक्छन् ।

६. नेपालमा सम्भावित प्रभाव

नेपालको अर्थतन्त्र अझै पनि कृषि तथा प्राकृतिक स्रोतहरूमा आधारित छ। कुल कृषि उत्पादनको ठूलो हिस्सा मनसुन वर्षामा निर्भर रहेको छ ।

कृषि क्षेत्र : यदि मनसुन कमजोर भयो भने–
•    धान रोपाइँ प्रभावित हुनेछ ।
•    मकै तथा कोदो उत्पादन घट्न सक्छ ।
•    पशुपालन क्षेत्र प्रभावित हुन सक्छ ।

जलविद्युत् उत्पादन : नेपालको अधिकांश विद्युत् उत्पादन जलविद्युत् आयोजनाबाट हुने भएकाले नदीको बहाव घट्दा ऊर्जा उत्पादनमा कमी आउन सक्छ ।

खानेपानी सङ्‌कट : खडेरी बढेमा ग्रामीण तथा सहरी क्षेत्रमा पानीको अभाव हुन सक्छ ।

हिमाली क्षेत्र : तापक्रम वृद्धि हुँदा हिमनदीहरू तीव्र रूपमा पग्लन सक्छन् । यसले हिमताल विस्फोट (GLOF) को जोखिम बढाउन सक्छ ।

प्राकृतिक विपद् : कतिपय क्षेत्रमा असामान्य वर्षाका कारण बाढी, पहिरो, डुबान, सडक अवरोध जस्ता समस्या देखिन सक्छन् ।

७. नेपालका लागि नीतिगत सिफारिसहरू

नेपाल सरकारले निम्न रणनीतिहरू अवलम्बन गर्न आवश्यक देखिन्छ :

कृषि क्षेत्र
•    जलवायु सहनशील बाली विकास
•    आधुनिक सिँचाइ प्रविधि
•    कृषि बीमा विस्तार
जल व्यवस्थापन
•    वर्षा पानी सङ्कलन
•    जलाशय निर्माण
•    भूजल संरक्षण
विपद् जोखिम न्यूनीकरण
•    प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली
•    स्थानीय विपद् व्यवस्थापन योजना
•    समुदायस्तरीय तयारी
अनुसन्धान तथा शिक्षा
•    जलवायु अनुसन्धानमा लगानी
•    विश्वविद्यालयहरूमा जलवायु अध्ययन विस्तार
•    मौसम पूर्वानुमान प्रणाली सुदृढीकरण

निष्कर्ष
सुपर एल निनो विश्वव्यापी मौसम प्रणालीमा व्यापक प्रभाव पार्ने प्राकृतिक घटना हो ।  इतिहासले देखाएको छ कि शक्तिशाली एल निनो घटनाहरूले भोकमरी, खडेरी, बाढी तथा आर्थिक सङ्‌कट निम्त्याउन सक्छन् । जलवायु परिवर्तनका कारण यस्ता घटनाहरूको प्रभाव अझ गम्भीर बन्न सक्ने सम्भावना रहेको छ ।

नेपाल जस्तो मनसुनमा निर्भर तथा जलवायु संवेदनशील राष्ट्रका लागि सम्भावित सुपर एल निनो ठूलो चुनौती बन्न सक्छ । कृषि, जलस्रोत, ऊर्जा तथा विपद् व्यवस्थापन क्षेत्रमा समयमै योजना र तयारी गर्न सकेमा यसको नकारात्मक प्रभावलाई न्यून गर्न सकिन्छ । तसर्थ, वैज्ञानिक अनुसन्धान, पूर्वसूचना प्रणाली तथा दीर्घकालीन जलवायु अनुकूलन रणनीतिहरूलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ । 

हेडव्ये अर्थ प्रमुख कार्यकारी अधिकृत लेखक ज्ञवाली पिएच.डी‍. शाेधार्थी समेत हुन् ।