सागर केसी
दोलखा । देशकै सबैभन्दा ठूलो ४५६ मेगावाटको माथिल्लो तामाकोसी जलविद्युत् केन्द्रको उत्पादन सोमबार बिहानदेखि बन्द गरिएको छ । आउँदो हिउँदयाममा विद्युत् उत्पादन बढाउन विद्युत्गृह नै बन्द गरेर केन्द्रको जलाशय तथा बाँध क्षेत्रमा थुप्रिएको बालुवासहितको लेदोलगायत फोहर सफा गर्न लागिएको हो ।
बाँध क्षेत्र सरसफाइ गर्दा पानी बाँध क्षेत्रमै जम्मा गर्दै खोल्दै गर्नुपर्ने भएकाले बिहान ५ बजेदेखि साँझ ५ बजेसम्मका लागि उत्पादन बन्द गरिएको आयोजनाले जनाएको छ । तामाकोसीमा मिसिने विभिन्न खोला तथा खोल्सीहरूले बगाएर ल्याउने गिट्टी, बालुवा, माटोलगायतका सामग्री बाँध क्षेत्रको जलाशयमा जम्मा हुने गरेका छन् ।
आयोजनाको २ किलोमिटर लामो बाँध क्षेत्रको आकार तथा जलाशयमा जलआयात बालुवा र गेग्रान थुप्रिदा घट्दै गएको छ । जलाशयमा सकेसम्म बढी पानी जम्मा गरी हिउँदका लागि विद्युत् उत्पादन बढाउन बाँध तथा जलाशय सफाइ गर्ने गरिएको अपर तामाकोसी हाइड्रोपावर डिमिटेडका निमित्त प्रमुख कार्यकारी अधिकृत पूर्णगोपाल रञ्जितले बताए ।
‘वर्षा याममा प्रयाप्त पानी हुन्छ, हिउँदमा नदीमा पानी घट्दै जान्छ,’ उनले भने, ‘दिन र रातमा नदीको पानी जम्मा गरेर बढी विद्युत्को माग हुने समय बिहान र साँझमा उत्पादन बढाउन अहिले बाँध सफा गरेका हौँ ।’ मध्ये वर्षात् भएकाले बाँध सफा गरिएको उनले बताए ।
खिम्ती–ढल्केबर प्रसारण लाइनमा समस्या आएर मर्मत जारी छ । यही मौका पारेर नेपाल विद्युत् प्राधिकरणको भारप्रेषण केन्द्रको अनुमति लिएर बाँध सफाइमा लागेको उनले बताए । अहिले केन्द्रको उत्पादन बन्द गर्दा राष्ट्रिय प्रणालीमा समेत असर नगर्ने हुँदा यही बेला बाँध सफाइको कार्यक्रम बनाएको हो ।
‘बाँध सफा गर्न सबै गेटहरु पालैपालो खोल्दै, बन्द गर्दै पानी जम्मा गरेर जमेको बालुवा बगाउनु पर्छ,’ उनले भने ‘यसका लागि १२ घण्टा समय लिएर अहिलेको बाँधको सतह २ मिटर जति मात्रै घटाउँने लक्ष्य राखेका छौँ ।’
उनका अनुसार यस अघि असार र भदौमा २ पटक बाँध सफा गरिएको छ । त्यसपछि पनि माथिल्लो क्षेत्रमा आएको बाढी र पहिरोले गेग्रान ल्याएर बाँधमा थुप्रिएको छ । यी गेग्रान नहटाए जलाशयमा पर्याप्त पानी जम्मा गर्न सकिँदैन । त्यसले हिउँदमा साँझ र बिहानको विद्युत् माग र आपूर्तिबीच सन्तुलन मिलाउन गाह्रो पर्न सक्छ ।
अहिले पनि गेटबाट पानी चुहिदाँ ४ सय देखि ४२० मेगावाटसम्म मात्रै उत्पादन हुँदै आएको छ । पर्याप्त पानी हुँदा पनि पूर्ण क्षमतामा विजुली उत्पादन हुन नसक्दा त्यसको असर आम्दानीमा परेको छ ।
‘लप्ची खोलामा निर्माणानीन जलविद्युत् आयोजनाहरूले लामाबगरदेखिको माथिल्लो क्षेत्रमा सडक निर्माणका क्रममा निस्केको ढुङ्गा, माटो र पहिरो तामाकोसीमै आएकाले त्यो बगाएर माथिल्लो तामाकोसीकै बाँधमा ल्याएर भरिएको छ । बाँध क्षेत्रमा बालुवा बगाउनका लागि स्काभेटर जस्ता कुनै पनि उपकरण सडक असुविधाले लैजान सकिँदैन ।
आयोजनाको जलाशयमा बाँधको भूसतहबाट १४ मिटर उचाइसम्म पानी भर्ने गरी डिजाइन गरिएको छ । समुद्री सतहबाट १९७९ मिटरसम्म मात्रै बालुवा गेग्रान भरिनु पर्नेमा अहिले त्यसभन्दा ४ मिटर माथिसम्म भरिएको छ । यसले विगतको भन्दा २ पटक बढी सफाइ गर्न लागिएको हो ।
बाँधमा जम्मा भएको पानी फाल्ने जम्मा गर्ने गर्दा तामाकोसी नदीमा पानीको बहाव घटबढ भइरहन्छ । नदीको जलस्तर घटबढ हुँदा लामाबगरदेखि तल्लो तटीय क्षेत्रमा लुगा धुने, माछा मार्ने, मलामी जानेहरूका लागि सतर्कता अपनाउन समेत आयोजनाले सूचना जारी गरेको छ ।
बाँध र बालुवा थिगार्ने २ वटा पोखरी सरसफाइ गरी विद्युत् उत्पादन नियमित भएपछि भने प्राधिकरणले पनि भारत निर्यात नियमित हुने जनाएको छ ।
